• Ліст да Лявона | лiтaрa.net

Вiтаю, дружа!

Вершы са збору “Марыя S.”
18 красавiка 2007 /лiтаратура/

Віктар Сямашка

“Кроў Сусвету”, Менск, 1996
12 студзеня 2007 /лiтаратура/

Валерыя Кустава

Адметнасць шляху ў апраметную для беларуса
12 студзеня 2007 /iнтэрвiю/

Валерыя Кустава

Дзень Дз
4 лiстапада 2006 /няшчырасьць/

Маnn Kurt

Зацірка
29 кастрычнiка 2006 /няшчырасьць/

Маnn Kurt

• Адам Глобус [e,ф,8]
• Аксана Бязьлепкіна [e,2]
• Алесь Аркуш [i,e,ф,6]
• Алесь Разанаў [1]
• Аляксей Бацюкоў [e,2]
• Аліса Бізяева [i,e,ф,17]
• Андранік Антанян [i,e]
• Андрэй Дынько [i,e,ф,3]
• Андрэй Курэйчык [i,e]
• Андрэй Хадановіч [i,e,ф,12]
• Валерыя Кустава [i,e,2]
• Валянцiн Акудовiч [i,e,ф,1]
• Вольга Караткевіч [i,e]
• Віктар Сьлінко [2]
• Віктар Сямашка [i,e,1]
• Вінцэсь Мудроў [i,e,ф]
• Ганна Гершвін [e,1]
• Ганна Кiслiцына [i,e,ф,7]
• Зьміцер Арцюх [e,1]
• Зьміцер Бартосік [i,e,ф]
• Зьміцер Вішнёў [i,e,ф,3]
• Зьміцер Дзядзенка [e,1]
• Людка Сільнова [1]
• Людміла Рублеўская [i,e]
• Лявон Вашко [4]
• Лявон Вольскі [i,e]
• Лявон Юрэвiч [i,e,ф,2]
• Маnn Kurt [i,e,ф,14]
• Макс Шчур [e,2]
• Марыя Мартысевіч [i,e,2]
• Мікола Папека [i,e,1]
• Міра Лукша [i,e,1]
• Павал Сьвярдлоў [i,e,1]
• Павел Абрамовiч [i,e,3]
• Павел Надольскi [i,e]
• Палівач [e]
• Пятро Васючэнка [1]
• Севярын Квяткоўскі [i,e]
• Серж Мiнскевiч [i,e,ф,1]
• Славамір Адамовіч [1]
• Сяргей Астравец [i,e,1]
• Сяргей Сматрычэнка [e,1]
• Сяргей Шыдлоўскі [i,e,ф,1]
• Тацяна Сьлінка [e,ф]
• Уладзімер Арлоў [i,ф,1]
• Усевалад Гарачка [e,2]
• Францiш Богуш [e,1]
• Цiна Клыкоўская [e,1]
• Юрась Барысевіч [e,1]
• Юры Гумянюк [i]
• Ігар Бабкоў [e,7]
• Ігар Сiдарук [i,e]
• Ўжо ня дзевачка... [i,e,ф,1]
• Ільля Сін [i,e]
• Інэса Кур`ян [e]
• Ірына Хадарэнка [i,e,ф]

i - толькi iнфармацыя
е - ёсьць email
ф - ёсьць фота
лiчба - колькасьць матэрыялаў зьвязаных з аўтарам

Ліст да Лявона

Лявон Вашко, 2 жнiўня 2002

Тэма смерці ў беларускім сучасным пісьменстве.

Добры дзень, Лявон!

Пры ўсёй неканьюктурнасці і вечнасці тэмы смерці і самой смерці ў беларускіх красным пісьменстве і думніцтве, беларусам ладна бракуе гэтае вечнасці – усведамлення смерці як магутнае творчае сілы, усведамлення жыццёвасці смерці; гэтае тлумачыцца тым, што беларус існуецца ў двух розных і часцяком процілеглых скранях: у механіцы беларускага жыцця, і, значыць, не дужа і беларускага, і – у сакрале беларускага жыцця і, значыць, сапраўды беларускага; неразгад смерці якраз у тым, што смерць ёсць жыццёвая праява і, таму яна ёсць творчасць; іначай кажучы, мадэль сённяшняга беларускага бытавання часцяком выяўляе парадаксальныя абсягі "жыццясмерці":

1) мёртвасць жыцця, ягоную механічнасць, жыццепадобнасць (гэта як бы "спрадвечная" і першаасноўная нацыянальная рыса, – і ў "Гістарызацыі свядомасці" я прыводжу прыклады, калі этнографы дый беларускія паэты разглядаюць жыццё "тутэйшых" акурат як мяханіку жыцця, бяздухасць, параўноўваючы бытаванне беларуса з існаваннем чарвяка, бачачы ў жыцці беларуса адно вегетатыўнае распаўсюджанне) і

2) жывіну смерці, ейную творчасць, ейную жыццеасноўнасць (зноў жа звярнуся да "Гістарызацыі": гэта вельмібеларускае памкненне і вельмівыразная спроба жыццёва сцвердзіцца, перамагчы смерцю смерць – адчуць сваю самапраўднасць праз смерць-вобраз, і заўчасныя сыходы з жыцця нашых першых дый паслейшых мастакоў пагалоўна выяўляюць гэтую жывасмертную асаблівасць).

Пішучы апавяданні, я лавіў сябе на тым, што "не магу" абмінуць смерць персанажаў, – дакладней кажучы, гяроі маех апавяданняў не могуць абмінуць уласную смерць, – нават там, дзе я наўмысам стараюся павесці гярояў "дарогаю жыцця" і самапрымусам імкнуся пазбегнуць трагічнасці апавядальнае канцоўкі, нярадасны фінал усё адно адчуваецца-існуе дзесь у пазарадкоўі; смерць няўпынна і вечна прысутнічае там, дзе ёсць жыццё; гэтая абавязковая да схематызму немінучасць смерці натуральная ў апавяданнях таму, што яны будуюцца паводле прынцыпу паказу духовага лёсатварэння, – паказу некалькіх магутных лёсатворных выбухаў жыццёвасці, якія і нараджаюць драму, акрасляюць і ўтвараюць чалавечы жывалёс, а самая ж наяўнасць лёсу мае на ўвазе скон, уміручасць, сыход з жыцця; магчыма, акурат гэтае падобіць апавяданні між сябе, і якісь уедлівы крытык можа ўбачыць тут схематызм, але я наўмысам імкнуўся да пэўнага, размаітага, падабенства ("Паэтаў-цароў" дык пісаў я цалком, адразу кніжкаю – апавяданне пры апавяданні; дый можа таму я зазвычай з неахвотаю імкнуўся друкаваць аповеды ў перыёдыцы – чытаць бо іх таксама лепей разам, ці хаця б з якімісь маімі іншымі глупотамі, аж не паасобку), і гэтае, думаю, дадатны схематызм, – гэта тое самае, калі, напрыклад, зірнуць на ўсіх нас здаля і ў мікраскоп ды ўбачыць, што ўсе яны-мы на сто адсоткаў падобныя адзін да аднаго, а тады зразумець, што ў кожным існуе пакрыёмая міллёная частка нейкага выпадковага адсотка, якая не толькі адрознівае іх-нас адзін ад аднаго, але па свае значнасці і велічнасці пераўзыходзіць тую відавочную мікраскапічную стокучу – бо гэтая міллённая частка і ёсць неабсяжны жывы космас чалавека, творчая душа, якая непрадказальна размаіціць структураваны па хімічных рэчывах, фізічных станах, групах крыві і г. д. поўнапрацантовы сусвет-схему.

Жыццёвасць смерці выяўляецца ў класічным мастацкім мысленні сучаснага чалавекасвету; рэчышчам-схемаю гэтага мыслення зьяўляецца драма, у якой смерць нават галаўнейшая за нараджэнне, хаця і яно – зьява не апошняга парадку: нараджэнне ўсяго толькі адкрывае перспяктыву смерці і, вобразна кажучы, нараджэнне ёсць сюжэтная завязка драмы, калі ж смерць адназначна выяўляе самую драму як від (класічнасць сучаснага літаратурнага мыслення можна вызначыць як развіццё мастацтвадумніцтва ва ўлонні еўрапейскае традыцыі ў трох сфармаваных літаратурных відах – эпасе, лірыцы і драме; але ў дадзеным выпадку хочацца ўважыць на нейкую няўтлумную псіхакласічнасць еўрапейскага мыслення – на драмадуманне як на галоўны неадоймны паказчык жывога еўрапейскага бытавання-свядомасці); акурат смерцю класічнае драмадумніцтва вызначае жыццё (акурат беларускай смерцю выяўляюць беларускае жыццё нашыя першыя мастакі).

Псіхадрамнасцю-думаннем прасякнутыя гістарычныя і міталагічныя падзеі, паданні пра антычных багоў і паўбагоў; смерць яўна ці пакрыёма, але жыццёва прысутнічае ў кожным старажытнагрэцкім міфе; …выразная псіхалагічная матывацыя смерці як жыццёвае дзеі бачыцца ў забойстве Мядэяю сваех дзяцей, дый і ўсіх астатніх, – у міце, як і ў Аўрыпідавай трагедыі, цалкам адсутнічае маральная ацэнка забойства, калі не ўважаць на пярэчанні між матчынымі пачуццямі і абражаным каханнем, што хутчэй выяўляе не пакуты маралі, а псіхічны стан Мядэі (магчымы згалос маралі можа чуцца ў тым, што Мядэя ў розніцу ад Ясона належыць да свету варвараў і "дзікунскае" чужачае культуры і, такім чынам, іхны шлюб ёсць штосьці процімаральнае, – хаця і гэтае наўрад; думаецца, што асноваю міту з'яўляецца магічнае прачытанне, а не маральная ўмова, і гэтая акалічнасць – амаральнасць быцця – трывала, "тагачаснакласічна" замацавалася і ў Аўрыпідавай трагедыі, якая тым не менш, калі верыць савецкім даследчыкам антычнасці, адлюстроўвае ў маналозе Мядэі пытанне маральнае справядлівасці тагачаснага шлюбу ўвогуле, – маўляў, то няроўнасць у шлюбе, калі звяз вымагае вернасці жанчыны, але не абавязвае да вернасці мужчыну; нібыта трагедыя "Іпаліт" выклікала ў тагачаснае таатральнае публікі непрыхаваны пратэст маралі, хаця пасля крывавых блазноцтваў Мядэі любоўная жарсць Хведры не можа не замілоўваць, – цалкам верагодна, што маральны пратэст таатральнае грамады выкліканы не гэтак замахам на самую мараль, а мае, зноў жа, прычыны пакрыёмыя, магічныя і сувязаны хутчэй з крытыкаю тагачаснага міталагічнага светагляду ў Аўрыпідавай трагедыі, у якой аднак падзеі адбываюцца "міталагічна", "разгортваюцца па прынцыпе аналёгіі, прэцэдэнту"), але ўвачавідкі Аўрыпід не дужа маралізуе наконт шматлікіх лютых забойстваў Мядэю няшчасных персанажаў (калі верыць анягдотам старажытных даследчыкаў, – кажуць аднак, показкі тыя далёкія ад праўды, – дык існуюць дзве версіі смерці Аўрыпіда, і навідавоку, хоць і анегдатычная, ды жывасмертнасць, яскрававыяўленая драманаканаванасць скону беспадобнага творцы: паводле першае версіі, яго разарвала на шматкі зграя сабакаў, паводле другое – яго разарвала на штукі раз'юшаная гурма жанчынаў, каб пакараць за жаналайства пры стварэнні вобразаў Мядэі і Хведры; і гэтае толькі мацуе маю бязмежную любоў да Аўрыпіда, бо скрозь вякі я разумею яго, апрача ўсяго, як мужык мужыка і жаналайшчык жаналайшчыка: калі меркаваць, што часцяком розныя версіі маюць адную жыццёвую падставу, дык нецяжка даўмецца, што ці то гурма тых жанчынаў – сабачая зграя, ці то тая сабачая зграя – гурма жанчынаў; тым не менш, кпіны старажытных анягдоччыкаў выкрываюць смерць як жыццёвую праяву, іначай кажучы анягдоччыкі напрамую сувязваюць смерць Аўрыпіда з ягонай творчасцю духу, з ягонай драматургічнай спадчынаю і такім чынам надаюць фізічнай смерці драматурга жыццёвы сэнс); падступнасць жа Мядэі акурат у тым, што яна забівае не дзеля смерці як такой і не дзеля забойства як такога (забіваючы сваех дзяцей, яна чуе шкадобу і скруху), а дзеля далейшага, патрэбнага ёй, жыццёвага развою; Мядэя карыстаецца са смерці: яна забівае свайго брата і Ясонава дзядзьку дзеля ўладу жыцця разам з каханым чалавекам, і яна забівае агульных з Ясонам дзяцей, ды Ясонаву нявесту, ды Ясонава будучага цесця дзеля стварэння жыццёвых акалічнасцяў, пры якіх бы Ясон быў пакараны жыццёва, – іначай кажучы, Мядэя помсціць мужу, забіваючы, тым не менш, не яго, а блізкіх для яго людзей, і смерць, такім чынам, выглядае як жыццёвае помстапакаранне, помстапрыніжэнне Ясона і як жыццёвае помстаўрачыставанне Мядэі; смерць нявінных ахвяраў патрэбная Мядэі дзеля жыццядзейнасці ейных пачуццяў; …знішчэнне Арджунам на ратным полі сваякоў – гэта таксама жыццецверджанне; тут нават справа не ў тым, што гэтае знішчэнне – выбар між аблудаю-няверствам і ісцінаю-Крышнам; самое вучэнне Крышны, які і натхняе Арджуну на збройны чын ды надзяляе яго правамі кшатрыі, упарта сведчыць пра жыццёвасць смерці: маўляў, Арджуна, забіваючы сваякоў, не здольны забіць самое жыццё, якое ніколі не перапыняецца і пры змертаўленні целаформы ўраз набывае новую форму-істасць, – таму Арджунавы бедаванні наконт пабою ёсць усяго толькі замарачэнне-падман з нагоды ілюзіі жыцця і бласлаўлёнае Крышнам ратапанішчэнне ёсць уведанне ісціны жыцця і абвяржэнне ілюзіі (гэта як марксіска-ленінскія і не толькі дыялектыкі любяць ушчыкнуць за сцягно даўно ўжо не цнатлівую паненку практыку, якая зьяўляецца меркаю ісцінасці іхнае таорыі, – дык і з Арджунам падобны выпадак: праз пэўныя практычныя дзеянні – забіццё сваякоў і ўсіх астатніх разам з імі – яму дазволена спрычыніцца да боскага светагляду на рэчы і ўвачавідкі ўпэўніцца, што смерць не ёсць завяршэнне жыцця).

Маральныя натокі на свядомасць-быццё яшчэ ў большае ступені кажуць на жыццёвую значнасць смерці; сённяшняе абывальніцкае драмадуманне маральнаасімвольвае смерць, і гэтае дужа падкрэслівае ейную жывазначнасць; смерць як вынік жыццясюжэту ўспрыймаецца больш і жывей за сам вынік, смерць – гэта сімвалічная "мараль байкі", наўзвочны перакон таго, што грэшніку сплочана за грахі, што злачынца пакараны за злачынства, што святы забраны ў неба за святасць, што бог не цяля і бачыць круцеля, і, наадварот, што бог – дзядзька несправядлівы і, увогуле, ніякі не сваяк і не багаты кум…; смерць пасля жыцця (не як фізіялагічны адбыў жыцця – паміранне, а як пасляадбыў – памёрласць) тым не менш робіцца мераю ўсяго жыцця, дзе вялікі таемнасэнс маюць акалічнасці смерці-памірання дый -памёрласці; па сутнасці, гэтае і выяўляе драмадумную культуру чалавецтва, якой мала канстатаваць шлях ад нараджэння да магілы, – для гэтае культуры вельмі важныя акалічнасці смерці, абставіны яе, ейная жыццёвасць; і апіраючыся на гэтую культуру, можна сказаць, што наколькі жыццё прадвызначае смерць, настолькі ж смерць вызначае жыццё, і наколькі жыццё напоўненае жыццём, настолькі ж жыццём напоўненая смерць, – ёсць нейкая невытлумная заканамернасць, якая сведчыць: чымся большы творчы духавыбух адбываецца ў жыцці асобы, тым жывейшая смерць гэтае асобы, і ўвадваротку, механічная мёртвасць жыцця, імітацыя абумоўліваюць жыццепадабенства смерці; акурат "незвычайная" смерць Моцарта яскрава выяўляе моцартаву жыццядраму, і акурат жыццёвасць ягонага жыцця абумоўлівае жыццёвасць ягонае смерці, ейны жыццедраматызм; Моцартава музыка мімаволі слухаецца "ад" ягонага "Рэквіему" на ўласную смерць (і ягоная смерць-паміранне і -памёрласць і вытвараюць гэты рэквіем – навідавоку ў найвышэйшым стане магутнае паяднанне жыцця і духатворчасці ў смерці); і далейшы развой падзеяў, пахаванне вялікага кампазітара ў яме для жабракоў – яшчэ адное жывое сведчанне ягонае жывое велічнасці, і жывіна ягонае музыкі пачынаецца адсюль, і акурат адсюль драмазахваляванасць гукаў нават у камедыі "Вяселле Хвігара", ужо не кажучы пра наканаванашчымлівыя творы; жыццё і творчасць пачынаюцца з заканчэння; гэтак вучэнне Ісуса Хрыста пачынаецца з распяцця на крыжы; гэтак фенаменалогія Гусерля пачынаецца з выбуху авіябомбы ў труне з целам філосафа; гэтак любамудрые Льва Талстога пачынаецца з бунтоўнае смерці ў старажытным веку…; пры ўсёй магутнасці творчасці творцаў, пры ўсім частым манументальным прызнанні творчасці творцаў пры жыцці, творчасць іх усё адно патрабуе жывадрамнага завяршэння, якое ёсць і экзамен на трываласць, і жыццядайны імпульс, і перамога жыццём смерці праз яе; без смерці бо няма ўрачыставання творчасці і жыцця.

Свядомабеларуская быцежа ад самых першых хвілінаў прагне гэтага поўнадуховага жыцця, і яно пачынаецца з яго смяротнасці; нам аж дасюль не стае доследу акурат жыццёвасці беларускае літаратуры; жыццёвасць беларускае літаратуры ўпарта ігнаруецца даследчыкамі, упарта заганяецца ў схемы; жыццёвасць беларускае літаратуры ўпарта забараняецца даследчыкам, – можна прыгадаць "табу" на лёс Купалы, калі ўлады проста забаранялі казаць "ўслых" пра акалічнасці смерці песняра і нават агульныя заўвагі паводле ягонага скону, накшталт гэткіх, як "жыццё паэта трагічна абарвалася", з запасокаю ўспрыймаліся ўладнікамі і не дужа віталіся; гэта адная з асаблівасцяў процібеларускага чыну – хаваць ад людзей акалічнасці смерці беларускіх прарокаў, наўмысам і гвалтам перарабляць іхнюю смерць з жывадрамы на мёртваэпас, падганяць тую смерць пад стандарт, пад лічбы на магільнае пліце, стандарт бо смерці сведчыць пра стандарт жыцця, пра ягоную механічнасць, бяздухасць (я ўжо не кажу пра тую асаблівасць процібеларушчыны, калі ад беларусаў утойваюць увогуле імя творцы, ягоныя жыццё, творчасць, жывасмерць); таму Янка Купала быў забіты не тады, калі яго скінулі ў зеўра сходаў, а тады, калі забаронілі беларусам хвалявацца Купалавай смерцю; і цяпер, ідучы да Беларусі, нам трэба найперш вярнуцца да ейнае жывасмерці, да ейнае жыццядайнасці праз тую смерць, іначай мы ніколі да Беларусі не прыйдзем духовае, а адно будзем таўчыся ў дрыгве нашага забранага краю найменнабеларускага (у гэтым сэнсе паказчая кніжка "Лісты ў будучыню", сабраная і ўкладзеная В. Рагойшам ды Т. Кабржыцкай гадоў не помню колькі таму назад, бо даўно тое было; але запомнілася, што тое ўсё ж было неяк ажыўча і незвычайна, і выклікала на Беларусі ажыўчую і незвычайную ўвагу да Сяргея Палуяна; кніжку вылучае з іншых даследванняў беларускае творчасці акурат тое жывое драмадуманне, акурат тыя шчымлівыя, ахінутыя таемналічбамі ды таемнападзеямі, ды містычнасэнсам моманты смерці і паслясмерці Палуяна (верагодна, хоць і не цалкам, што самагубства Палуянава – то забойства Палуяна: маглі падсобіць бесы Хвёдара Міхайлавіча Дастаеўскага – браты па равалюцыі; думка гэтая дадыктыўная заварушылася ўва мне ад скаламуту ў мазгох і ад таго, што ёсць надзея на пэўную бяздоказнасць самагубства – ва ўсялякім разе, усе тагачаснікі пераказваюць тэкст Палуянава "ліста ў будучыню", ажно ніхто не бачыў ўвачавідкі гэтае развітальнае цыдулкі і таму можна дазволіць сабе ўсумніцца як у Палуянавым аўтарстве гэтага допісу, гэтак жа і ў існаванні самога допісу, – бывае ж, і нярэдка, і заўсёдна (са мною дык прынамсі не менш як разоў дваццаць пяць з паловаю на дзень), калі цытуеш тое, што напісанае адно тваёй фантазіяю, – дый адпявалі нябожчыка з бацюшкам, што не зазвычаена рабіць з самагубцам паводле канонаў праваслаўнае царквы; і Сяргей Палуян праз сваю смертадраму, што яскрава выяўленая ў абставінах ягонага памірання і ягонае памерласці, жыве адной з цантральных постацяў-прарокаў у беларускім творчым мастацтве, – і беларускае творчае мастацтва жыве праз Палуянаву смерць).
Тэма гэтая – не толькі на вякі, ажно і на тамы, працы бо тут – не адмахацца: пасутнасці, трэба перапісваць усё нашае "сацыяльна-аканамічнае" літаратуразнаўства і "рабіць" літаратуразнаўства паперадзе "сацыяльнае аканомікі", бо фенаменалогія мастацтва творыць "сацыяльную аканоміку", але не наадварот; пасутнасці трэба мяняць усей беларускі мастацкі светагляд ды пачынаць вучыцца хвалявацца неразгадным літаратурным пачуццём-духатворчасцю заместа таго, каб сур'ёзнаважна чціць бел. літ. за ейныя жанры і кілаграмы…; і справа нашага смертапісу, апрача ўсяго, дужа пільная; беларусам вельмі пільна трэба адчуць сябе, і яно магчыма толькі праз адчуванне жыццядайнасці свае смерці, праз абуджэнне свайго драмадумання; і яно, па вялікім рахунку, трэба не толькі беларусам, але і свету, бо тыя творчыя памкненні беларусаў, што сёння падаюцца наівам або выклікаюць смех, кпіны і расчараванні, хаваюць у сабе магутныя творчыя глыбіні, якія пры раскрыцці і абуджэнні будуць несці ў сусвеціцу новы творчы зарад і суцэльна яе духовіць.

Адзінае, што насцярожвае ў тэме, дык тое, што праца ў ёй, мякка кажучы, не заўсёды дапамагае ўласнаму здароўю; зрэшты, любое думніцтва шкоднае для здароўя, нават калі думніцтва выеўленае простым, без косак і прыпынкаў, сказам і ўрыўкавай думкаю: "…дзе б гэта пахмяліцца…"; няма горшае на свеце прастуды, як свой уласны розум, калі, вядома, не ўважаць на дзве найгоршыя праявы скразнякоў: няпоўная розумнасць (паўдуркаватасць) і стоадсотны ідыятызм (поўная дуракаватасць); таму, кажучы ўлюбёным словам Уладзіміра Ілліча Леніна, перманентнае думніцтва ёсць абавязковая ўмова ўсеахопнае страты здароўя, пра што яскрава сведчыць доля таго ж Уладзіміра Ілліча…; выжыць, калі ў гэтым ёсць творчая патрэба і жыццёвы сэнс, дапаможа здаровы конскі гумар; час мае сваю тайнічую містыку, паводле якой ён і кроіць кожнаму па рознаму; проста зрэдку трэба спрабаваць хітраваць – безнадзейліва старацца быць мудрым; па ўсім відаць, мудрасць – тая неабходная дыстанцыя між жыццём і часазбытам, якая спасабляе на творчасць і дае магчымасць не заблукаць у іншасвет без пары, хаця і мудрасць – бадай што, усяго толькі часавая ўнутрымістычнасць…; ва ўсялякім разе, у мяне нейкае падспуднае адчуванне, што пара пагалоўных заўчасных сыходаў на Беларусі скончылася, і калі яно і сапраўды так, дык значыць, камусьці даецца вялікая магчымасць вычуць жывародную містыку поўнага пражывання і поўнага тварэння, што, вядома, зусім не выключае скон і ягоную значнасць; і з тае паўноты варта скарыстацца як паўней.

З постацяў беларускае літаратуры вызначыць нейкія прыярытэты для доследу мне даволі складана; напэўна, пры падыходзе сённяшняга даследчыка да вывучэння можна ўлічваць і меркаванне ўрэчаісніваць ў першы чарод тое, што патрабуе аднядбання; кожны беларускі голас мае незвычайную і вялікую духовую каштоўнасць, і трэба зрабіць усё, каб голас гэты не заглух; адмысловасць беларускае літаратуры – сакральную вартасць мае ўсё беларускае і кожны беларус; зразумела, падобная праца няўдзячная, бо чарнавая; тут на першым месцы стаіць больш колькасць, а не гэтак якасць, якая тым не менш, калі верыць тым жа філасоўскім дыялектыкам, без колькасці не бывае; а ўвогуле, лепш за ўсё скіроўваць увагу на тое, да чаго хіліцца душа; у мяне ўжо колькі гадоў ёсць таемная сімпатыя да Восіпа Арлоўскага, які на пачатку ХХ стагоддзя праз свайго персанажа пагадзіўся з тым, што Зямля круглая, але пры гэтым заўважыў, што яна круглая не як шар, а як патэльня, – дужабеларускі кампраміс між навуковай абазнанасцю і старажытным забабонам; становішча з творчасцю Восіпа Арлоўскага ў беларускае літаратуры парадаксальнае: нашае афіцыйнае літаратуразнаўства вызначае ягонае мастацтва не больш як графаманства, але пры гэтым не дае рады выкрасліць імя пісьменніка з гісторыі літаратуры; гэтае яшчэ ідзе ад Максіма Гарэцкага, які першы даследваў Восіпа Арлоўскага і які, аднак, цягам перавыданняў "Гісторыі" значна змяніў сваю думку пра пісьменніка, – тым не менш, афіцыйнае літаратуразнаўства ў сваех ацэнках хіліцца да першага выдання "Гісторыі" і больш "цытуе" крытычны погляд Гарэцкага, чымся самастойна аналізуе творчасць Арлоўскага; я б нават набраўся смеласці сказаць, што ад афіцыйнага літаратуразнаўства патыхае снабізмам у дачыненні да Арлоўскага (як, зрэшты, да любое жывапраявы), і гэткая акалічнасць сведчыць пра тлушч у мазгох, калі прасцей і выгадней не прыймаць зьяву на падставе пачуцця ўласнае сытае значнасці, чымся яе аналізаваць з прычыны ўласнае галоднае дапытлівасці; ва ўсялякім разе, Восіпа Арлоўскага і ягоныя "Народныя расказы" я таксама запісаў у выдавецкі план Цэнтру, – хацелася б выдаць кніжку гэткім чынам, каб у ёй змяшчаліся творы з захаваннем усіх тых асаблівасцяў мовы і знакаў прыпынку, якія ёсць у першазборніку, а побач былі адрадагаваныя варыянты (Максім Гарэцкі, першы радахтар Восіпа Арлоўскага, даволі адвольна паставіўся да апрацоўкі асобных тэкстаў, хаця, вядома, меў рацыю, калі ўважаў на значныя хібы ў карахтуры і радахтуры зборніка; тым не менш, выпраўляючы заганы, трэба абавязкова іх захаваць і перадаць, – у сукупнасці з літаратуражанравай і літаратурародавай аклектыкаю твораў зборніка і ў сукупнасці з поўным начханнем аўтара на ўсе літаратурныя "правілы" і "законы" хібы гэтыя маюць няўтлумны асаблівы чар, уражваючы нейкай прыемнай і роднай беларускай бязглуздасцю); малавядомы і лёс Арлоўскага, дый смерць ягоная сімвалічнатаямнічая – Максім Гарэцкі сведчыць, спасылаючыся на чуткі, што Арлоўскі, маючы корць да гарэлкі, памёр у Вітэбскім прытулку для жабракоў; можа, што-небудзь ёсць пра яго ў Амерыканскіх архівах?; імя Восіп Арлоўскі – беларускае, гэтак пахрысціў Максім Гарэцкі, а насамрэч яно паходзіць з расейскамоўнага варыянту Иосиф Орловскій (пішу дзеля таго, што гэтае можа мець значэнне пры пошуку імя ў архіўных каталогах, ва ўсялякім разе, памятаю, гадоў з пяць таму назад я спатыкнуўся ў бібліятэцы з гэтаю праблемаю рознаварыянтнасці аднаго і таго ж імя); якіясь новыя звесткі (кніжка "Народныя расказы" пазначаная як першая, што змушае меркаваць пра другую, якая можа існаваць хай сабе і рукапісна ды ўрыўкава) спрыялі б паўнакрэўнаму вяртанню Восіпа Арлоўскага ў беларускую літаратуру; дый не толькі тое тычыць твораў Арлоўскага – пасутнасці ўся нашая літаратура пачаткастагоддзевая не дачытаная з прычыны паўсюднае "страчанасці" і "нязнойдзенасці" святых тэкстаў (праўда, у гэтым ёсць і дадатны бок – вечная, жывая беларуская таямніца-смерць, якая вечнажывахвалюе сакральнага беларуса).

Хвароба цягам некалькіх тыдняў перапыніла і ліст, які цяпер дапісваю; гэты Л. Вашко месцамі парасклейваўся, што дазволіла мне праявіць чуласць і спагаду да яго і праз гэтае ўволю накарміць небараку аспірынаю, анальгінаю, цатрацыклінаю і яшчэ жменяю нейкіх калёсаў і што дазволіла мне ў нейкую хвіліну адхлання шчыра і злацешліва прашаптаць яму ў вуха: "Гэта табе, гад, пакаранне за тваю графаманію і літаратурнае мудацтва!"; яшчэ і зараз ён не злез з голкі, але насуперак намёкам градусніка на нейкія дадатковыя прылівы цеплыні, ужо шастае да кампутара; усё да таго ішло: суцэльная мітусня нічым іншым у яго не сканчаецца; ажно хвароба Л. Вашка сталася паказчым дапаўненнем наконт разляганняў у гэтым лісце паводле жыця, смерці і здароўя, – гэтае няўрозумнае і неспасціжнае яно пакуль яно – жыццё, датуль яно – неспадзеўка, таму, разважаючы пра яго, найлепей бы было ў гэтым свеце ні на што не спадзявацца, каб даваўся такі выбар звыш; аж паколькі гэткі выбар нам не даецца, дык нічога не застаеца, як пакорліва і неўтаймоўна спадзявацца, і тут галоўнае не ашукацца, не памыліцца і не пераблытаць мятафары ды не напрарочыць заўчасна таго, што ўсё адно драмаўпішыцца ў прароцтва; тут галоўнае насыціць драму найбольшаю сілаю жыцця насуперак вядомаму фіналу, прадказаўшы тым самым пакрыёмае існаванне іншага віду жыццёвага бытавання, процідрамадумнага і процідрамнага, неўяснёнага, невытлумнага і поўназоўнага – нейкага абсалютнага, собскага, агаістычнага лірызму душы, які, уласна кажучы, і наталяе драму драмаю душапрацістаяння бяздухай мяртвоце і дазваляе зазнаць хараство пакутаў жыцця і творчасці.

… На тым развітваюся. З павагаю
Л. Вашко

чытаць 1 камэнтар, вэрсiя для друку