• Літаратурныя паводзіны ў інтэрнэце | лiтaрa.net

Вiтаю, дружа!

Вершы са збору “Марыя S.”
18 красавiка 2007 /лiтаратура/

Віктар Сямашка

“Кроў Сусвету”, Менск, 1996
12 студзеня 2007 /лiтаратура/

Валерыя Кустава

Адметнасць шляху ў апраметную для беларуса
12 студзеня 2007 /iнтэрвiю/

Валерыя Кустава

Дзень Дз
4 лiстапада 2006 /няшчырасьць/

Маnn Kurt

Зацірка
29 кастрычнiка 2006 /няшчырасьць/

Маnn Kurt

• Адам Глобус [e,ф,8]
• Аксана Бязьлепкіна [e,2]
• Алесь Аркуш [i,e,ф,6]
• Алесь Разанаў [1]
• Аляксей Бацюкоў [e,2]
• Аліса Бізяева [i,e,ф,17]
• Андранік Антанян [i,e]
• Андрэй Дынько [i,e,ф,3]
• Андрэй Курэйчык [i,e]
• Андрэй Хадановіч [i,e,ф,12]
• Валерыя Кустава [i,e,2]
• Валянцiн Акудовiч [i,e,ф,1]
• Вольга Караткевіч [i,e]
• Віктар Сьлінко [2]
• Віктар Сямашка [i,e,1]
• Вінцэсь Мудроў [i,e,ф]
• Ганна Гершвін [e,1]
• Ганна Кiслiцына [i,e,ф,7]
• Зьміцер Арцюх [e,1]
• Зьміцер Бартосік [i,e,ф]
• Зьміцер Вішнёў [i,e,ф,3]
• Зьміцер Дзядзенка [e,1]
• Людка Сільнова [1]
• Людміла Рублеўская [i,e]
• Лявон Вашко [4]
• Лявон Вольскі [i,e]
• Лявон Юрэвiч [i,e,ф,2]
• Маnn Kurt [i,e,ф,14]
• Макс Шчур [e,2]
• Марыя Мартысевіч [i,e,2]
• Мікола Папека [i,e,1]
• Міра Лукша [i,e,1]
• Павал Сьвярдлоў [i,e,1]
• Павел Абрамовiч [i,e,3]
• Павел Надольскi [i,e]
• Палівач [e]
• Пятро Васючэнка [1]
• Севярын Квяткоўскі [i,e]
• Серж Мiнскевiч [i,e,ф,1]
• Славамір Адамовіч [1]
• Сяргей Астравец [i,e,1]
• Сяргей Сматрычэнка [e,1]
• Сяргей Шыдлоўскі [i,e,ф,1]
• Тацяна Сьлінка [e,ф]
• Уладзімер Арлоў [i,ф,1]
• Усевалад Гарачка [e,2]
• Францiш Богуш [e,1]
• Цiна Клыкоўская [e,1]
• Юрась Барысевіч [e,1]
• Юры Гумянюк [i]
• Ігар Бабкоў [e,7]
• Ігар Сiдарук [i,e]
• Ўжо ня дзевачка... [i,e,ф,1]
• Ільля Сін [i,e]
• Інэса Кур`ян [e]
• Ірына Хадарэнка [i,e,ф]

i - толькi iнфармацыя
е - ёсьць email
ф - ёсьць фота
лiчба - колькасьць матэрыялаў зьвязаных з аўтарам

Літаратурныя паводзіны ў інтэрнэце

Аліса Бізяева, 31 кастрычнiка 2003

Сучасная філязофія літаратуры прапануе нам зьвяртаць увагу ня толькі на творы, але на постаць пісьменьніка – мастацкія паводзіны – што шчыльна зьвязваюцца з творчасьцю.

У гэтым сучасныя беларускія аўтары не саступаюць сваім больш эпатажным суседнім калегам. Узгадаць хаця б прыхільнасьць нашых літаратараў да перформансу ды іншых спосабаў невербальнага мастацтва. Часта твор не будзе правільна прачытаны і зразуметы, пакуль да яго не далучыцца голас і інтанацыі самога аўтара.

Яшчэ адну магчымасьць стварыць вобраз паводзінаў дае інтэрнэт. І некаторыя беларускія пісьменьнікі ўжо ўзялі на ўзбраеньне гэтае люстэрка, каб зрабіць для чытачоў свой аўтапартрэт.

Інтэрнэт па сваёй натуры вымагае творчасьці ды самавыяўленьня, ад любога чалавека. А пісьменьнік можа скарыстаць віртуальную прастору, каб адчуць сябе ўнутры собскага твору. Інтэрнэт – гэта прастора, у якой мастацкае слова можа быць адначасова і словам аўтара і рэплікай персанажа.
У беларускім інтэрнэце створаная прастора для адпаведных эксперыментаў – гэта сайт litara.net. Са зьяўленьнем яго, у беларускай літаратуры стала больш аўтараў, і ў прамым і ў пераносным сэнсе гэтага слова. Калі разумець асобу як сукупнасьць створаных ёй тэкстаў, то інтэрнэт пашырае гэтае значэньне: аўтар ўспрымаецца ў дынаміцы тэкста, у ягоным разьціцьці, кантэксце ўзаемаадносінаў крыніцы тэкста з іншымі асобамі, сярод якіх могуць быць нават персанажы, створаныя тым жа самым чалавекам.

Аўтару інтэрнэт-твору даводзіцца выконваць адразу некалькі функцыяў. Самая складаная – правакаваць рэакцыю, па магчымасьці як мага больш крэатыўную. Дыскусія на інтэрнэт-форуме вельмі лёгка ператвараецца ў лаянку і неканструктыўную спрэчку. Гэта адчуў на сябе, да прыкладу, Сяргей Дубавец, калі задумаў зрабіць на форуме калектыўнае віртуальнае інтэрвію. Каб падтрымаць гутарку, спадар Сяргей стварыў пэўную колькасьць віртуальных удзельнікаў дыскусіі, гуляючыся па чарзе ў кожнага зь іх і пры гэтым спрабуючы змадуляваць паводзіны сапраўдных наведвальнікаў сайта. Аўтар ідэі форума-артыкулу, які хаваўся пад мянушкай Мармон, паспрабаваў зрабіць віртуальную пьесу-хэпенінг, што ствараецца і гуляецца адначасова. І калі сам вынік быў ня надта ўдалы з-за пасыўнасьці астатніх удзельнікаў Літары ды выклікаў шмат крыўды з боку некаторых людзей, імёнамі якіх Дубавец падпісваў свае постынгі (паведамленьні на форуме) – сама ідэя вартая ўвагі і падаецца мне вельмі прадуктыўнай. Унікальнай была й тая рэч, што гэты форум з мінімальнай рэдактурай быў надрукаваны ў першым нумары літаратурнага часопіса “Дзеяслоў”.

Ясна, што інтэрнэт дае толькі дадатковыя сродкі, але галоўнае заключаецца ў самім чалавеку. І кожны выбірае для сябе сам, ці быць яму ў штучнай прасторы сабой, ці скарыстаць ананімнасьць і антыіерархічнасьць інтэрнэту, каб выйсьці за межы, непахісныя ў жыцьцёвых узаемаадносінах. Я маю на ўвазе не парушэньне этычных законаў, але разбурэньне асабістых комплексаў, мэнтальны эксперымент над сабой. У большасьці выпадкаў апошняе выбіраюць творчыя людзі.

Назіраньне за паводзінамі пісьменьнікаў у інтэрнэце дае падставы сьцьвярджаць, што гэтая прастора ёсьць для іх вельмі натуральнай. Яна дазваляе мадэляваць незвычайныя мастацкія ўмовы існаваньня, правяраць канцэптуальныя ідэі на сэнсацыйнасьць й праводзіць своеасаблівы брэйнстормінг сярод наяўных удзельнікаў гутаркі. Віртуальны сьвет – гэта майстэрня пісьменьніка, ён можа скарыстаць яе як спрошчаны макет рэальнага жыцьця.

Пры дастатковай ступені актыўнасьці на сайце, можна “запусьціць” у штучны сьвет пэўную канцэптуальную ідэю, а потым, зрэдку падтрымліваючы віртуальнае вогнішча, сачыць за яе разьвіцьцём.

Удзельнік віртуальнай дыскусіі трапляе ў незвычайныя ўмовы вядзеньня гутаркі. Лепей за ўсё пра гэта сказаў Мармон, ўжо вядомы чытачу віртуальны герой Літары: “Ваша віртуальнае пасланьне трапляе ў "трэцюю" рэальнасьць і ўжо не зусім ваша. Але разьвіце гэтае адчуваньне, і вы зразумееце, што гэтае самае "не зусім" і ёсьць галоўным матывам нашага ўдзелу ў гэтых гутарках. Менавіта яно тут каштоўнае і вартае разьвіцьця, а ня тое, што мы прыходзім сюды, каб зьняць дэфіцыт жывога сумоўя <…>
Мы тут "не зусім мы". І "Ігар Бабкоў" або "Адам Глёбус" выглядаюць не зусім сабою, быццам сьцятыя і загнаныя ў аднамернасьць. Мне здаецца, ім і самім крыху няёмка выходзіць у этэр не зусім сабою, але пад сваім імем”.

ІІ
Відаць, сёньня пісьменьніку значна прасьцей знайсьці дарогу да свайго чытача. І калі раней, каб стаць геніям аўтару патрэбна было больш часу, чым чалавечае жыцьцё, сёньня найноўшыя сродкі камунікацыі і дэстрэб’юцыі скарачаюць часавыя прагалы паміж пісьменьнікам, кнігай, чытачом ды сусьветнай вядомасьцю. Вядома, што адзін з такіх сродкаў – гэта інтэрнэт. Інтэрнэт памнажае творчасьць. Ён пазбаўляе ўражаньня немагчымасьці стрварэньня, памяньшае адлегласьць паміж прыватным дзёньнікам і аўтабіяграфічнай прозай.

Але ці гатовыя людзі ўспрыняць тое, што геній і клясык – гэта не прозьвішча ў энцыкляпедыі, і не партрэт на вокладцы антыкварнага выданьня кнігі, а жывы чалавек, зь якім можна ня толькі зьвязацца па электроннай пошце, але пэўным чынам паўплываць на ягоную творчасьць, стаць героям ці нават суаўтарам новых твораў.

Некаторыя літаратары нават выставілі навідавок працоўныя, чарнавыя варыянты сваіх твораў, яны самі ўпусьцілі чытача ў сьвятую прастору сваёй майстэрні, а часам – і ў непакойную пісьменьніцкую душу. Адам Глобус неаднойчы казаў, што ён разглядае сайт Litara.net як свой рабочы стол. Але гэта ня проста сшытак для занатаваньня жыцьцёвага матэрыялу ці скрыня для захоўваньня чарнавікоў, таму што няскончаны твор, апублікаваны ў інтэрнэце, разглядаецца як запрашэньне да суаўтарства.

Пакуль нельга спадзявацца на маштабнасьць віртуальнай творчасьці ўзаемадзеяньня, якую называюць сеціратура – беларускамоўнае, а ў прыватнасьці беларускае літаратурнае сеціва, пакуль вельмі абмежаванае, і колькасьцю людзей, якія могуць карыстацца інтэрнэтам, і колькасьцю літаратурных сайтаў. Прытым, кожны з гэтых рэсурсаў, дзякуючы сфармаванай віртуальнай суполцы, паказвае даволе выразную агрэсіўнасьць. Талентам і геніям няпроста зносіцца паміж сабой, як у рэальным жыцьці, так і ў віртуальным сьвеце. Гэта натуры з выразнай харызмай, моцным пачуцьцём гонару, але заўсёды вельмі ранімыя.
А таму стварыць поле для суіснаваньня й дыялёгу літаратараў розных поглядаў і перакананьняў, аб’яднаных хіба толькі наяўнасьцю доступа да сеціва, вельмі няпроса. Зараз ёсьць два асноўных месца віртуальных сустрэчаў для беларускіх літаратараў.

Першая – форумы Беларускай палічкі, асноўнае прызначэньне якой публікаваць кнігі беларускіх аўтараў у электронным варыянце. Другая – сайт litara.net, які апроч форумаў, дае літаратарам магчымасьць адкрываць і весьці аўтарскія рубрыкі. З часоў маіх ранейшых аглядаў у беларускім сеціве ня шмат зьмянілася ў галіне літаратуры: зьявілася некалькі літаратурных сайтаў – рэсурс маладых літаратараў пры беларускім Саюзе Пісьменьнікаў, старонка перакладаў Васіля Сёмухі, сайт Леаніда Дайнэкі і некалькі рэсурсаў для рускамоўных пачаткоўцаў.
Трэба згадаць інфармацыйныя культурныя праекты: альманах Лявона Вашко “Духахрам”, культурна-літаратурны сайт-бібліятэка “Камунікат”, рэсурс, прысьвечаны беларускай мове, Pravapis.org, якія таксама адыгрываюць сваю ролю ў пляне інфармаваньня пэўнай аўдыторыі й узмацненьня ў інтэрнэце суполкі людзей, якія цікавяцца беларускай літаратурай ці проста любяць чытаць і размаўляць па-беларуску.

ІІІ
Паўстае пытаньне пра існаваньне нейкай асобнай інтэрнэт-літаратуры. Але я ня буду спрачацца з мэтрамі, якія ўжо выказалі свой сумнеў на конт існаваньня асаблівых жанраў літаратуры ў інтэрнэце. Магчыма ня так шмат было створана літаратуры, якая магчымая толькі ў сеціве і перанос якой на паперу ёсьць перакадыроўкай і вымагае такіх высілкаў, як, напрыклад, экранізацыя кнігі. Але ня хочацца забывацца на адну цікавую форму выяўленьня творчых думак. Постынг – інтэрнэт-певедамленьне на форуме – нагадвае рэпліку ў размове двух ці больш людзей, а з прыгожым пісьменствам яго можа лучыць літаратурная афарбоўка, наяўнасьць канцэптуальнае ідэі і занатаванасьць, зафіксаванасьць на пэўным носьбіце, а таксама выяўленьне аўтарскага “я” праз асобу штучна створанага персанажу – псеўданіму.
На Litara.net разгарнулася абмеркаваньне постынгу як літаратурнага жанру. Руды Тамаш дапусьціў, што калі-небудзь можа быць выдадзеная анталёгія беларускага постынгу: “Інтэрнэт-постынг часам нагадвае буддысцкае мастацтва, кшталту выкладаньня найскладанейшых карункаў з каляровага пяску. Творы гэтыя разбураюцца самімі майстрамі адразу ж пасьля завяршэньня, пасьпеўшы адкрыць ім момант прасьвятленьня”.

Ясна, што звычайны постынг адрозьніваецца ад постынгу літаратурнага. Інтэрнэт-паведамленьне, як літаратурны жанр мае пэўныя асаблівасьці і законы. Кожная тэма дыскусіі нараджаецца ў адпаведнасьці з агульным настроем і тым, што хвалюе ў канкрэтны час віртуальную суполку на сайце. Калі гэты закон парушаны, тэма можа не прывабіць астатніх удзельнікаў і форум не атрымаецца. У такім выпадку ініцыятару дыскусіі даводзіцца прыкласьці ўсе свае творчыя намаганьні, каб разьвіваць гэтую гутарку самастойна з надзеяй, што яна зацікавіць і да яе далучацца пазьней. Ня будзе дыскусіі – атрымаецца ня збор постынгаў, а хутчэй інтэрнэт-дзёньнік – так званы веблог – які пры наяўнасьці адпаведных уласьцівасьцяў таксама можна лічыць літаратурным інтэрнэт-жанрам.

Асаблівасьць, якую інтэрнэт дае гэтым формам літаратуры, палягае ў наяўнасьці ўзаемадзеяньня. У выпадку з постынгам – актыўнага сустварэньня, у выпадку з веблогам – пасыўнага назіраньня. Постынг ці ўсе постынгі аднаго аўтара цяжка вылучыць з агульнага кантэксту гутаркі. Інтэрнэт-паведамленьні чапляюцца адно за адно і кожнае зь іх ствараецца з падсьвядомай прагай рэакцыі, адказу ці новага пытаньня. Цэнзура постынгу амаль немагчымая, таму што сэнс зьнішчанага паведамленьня часткова захоўваецца ў наступных і папярэдніх. Але, як зазначыў Руды Тамаш, жыцьцё постынгу абмежаванае й ёсьць пэўныя цяжкасьці вылучыць яго са сьмецьця банальных выказваньняў, пад якім ён зь цягам часу будзе пахаваны. Постынг, як прыгожа складзены, але няпоўны сказ у гутарцы пісьменьніка і чытача – жыве толькі ў віртуальным асяродзьдзі й кантэксьце пэўнай інтэрнэт-суполкі ці сайту. Дзеля таго, каб яго адшукаць, ім захапіцца, нельга пазбавіцца чытаньня астатняга матэрыялу размовы, не заўсёды ідэальнага і літаратурнага.

IV
Сапраўды большасьць беларускіх літаратараў, у тым ліку наведвальнікаў Літары, зь недаверам ставяцца да інтэрнэту і не заўсёды лічаць, што сеціва спрыяе творчасьці. Адам Глобус кажа, што ніколі не паставіць на Літару нататкі да сваёй новай кнігі, але ён заўсёды шчодры на паэтычна-жартаўлівыя дробязі, літаратурныя забаўкі пра “сУчасьнікаў” да на “Сэксуальны альфабэт”, якія можна даверыць нядоўгаму жыцьцю вэб-форумаў. Ясна, што шмат са створанага на Літары ніколі ня станецца літаратурай, але можа ўдзельнічаць у стварэньні літаратурнага кантэксту, прынамсці – ў стварэньні вобраза мастацкіх паводзінаў. Кожны знаходзіць у гульнях на форумах нешта свае, а некаторыя – толькі прагнуць знайсьці. Эмігрант і актыўны аматар беларускай літаратуры Раман Кардонскі – інформацыю пра напаўненьне беларускіх кнігарняў, зьмест новых кніжак і новы беларускі дэтэктыў. МанКурт – месца для гадаваньня сваёй ідэальнае краіны Вольнае Сармантыі, якая можа быць здзейсьненая пакуль толькі ў прасторы літаратурных твораў й у межах асобы самога аўтара. Намаганьнямі гэтага аўтара разьвіваецца рубрыка Літары “Няшчырасьць”.

Інтэрнэт як прастора для самавыяўленьня ды, у прыватнасьці, Litara.net шмат каму не псуе. Не знайшлі гармонію з віртуальнасьцю спробы ўнесьці крышачку інтэлектуальнае цішыні Ігара Бабкова. Напісаўшы сваю “Атляндыду” і “Цывілізацыю Заходняга будызму” беларускі мысьляр і філёзаф забыўся ў маўчаньні.

З дапамогай інтэрнэту некаторыя людзі набылі свае мастацкія паводзіны і атрымалі дазвол называцца пісьменьнікамі. Асабліва ўдалым і цэльным пэрсанажам атрымалася гераіня Дзевачка ў гольфах. Ад самога пачатку аўтар віртуалу, жыцьцё якога працякала на Літары, быў невядомы, але сама Дзевачка праз некаторы час стала вядомая ўсім. І яе гульню, уявіце сабе, падтрымалі пісьменьнікі, філёзафы, мысьляры, з кніжкамі, часопісамі, выдавецтвамі.
Ужо ніхто не сумняецца, што беларус з Тулы Палівач ёсьць беларускім пісьменьнікам, нягледзячы на тое, што ўсе ягоныя творы існуюць толькі ў віртуальнае прасторы і ніколі не друкаваліся на паперы. Хіба нельга й да літаратуры аднесьці яго форум на Літары, які сам аўтар адзначае наступным чынам: “Дарэчы, што такое АБЫ ШТО, АБЫ ПРА ШТО? Гэта і розныя дробязі і сур'ёзныя рэчы: сэкс, ежа, жарты, літаратура, праца, каханьне, сьмерць, ізноўку сэкс і каханьне і т. д….. Гэта ЖЫЦЬЦЁ, звычайнае і такое незвычайнае жыцьцё, якое і ёсьць ланцужком дробязей. Дробязей, якія, здараецца, ператвараюцца ў паважныя справы”.

Дзёньнік Севярына Квяткоўскага “Фрашкі да пляшкі” таксама трэ далучыць да найцікавейшых зьяваў Літары. І хоць яны больш нагадваюць зацемкі журналіста, але маюць таксама й літаратурныя вартасьці і прывабліваюць чытачоў цікавымі сюжэтамі з рэальнага жыцьця.

Можа, толькі ўмоўныя цяжкасьці фармалізацыі не дазваляюць лічыць створаныя ў інтэрнэце тэксты літаратурай, але толькі чарнавікамі, творчымі нататнікамі, зборнікамі спантанных думак. Сапраўды, няпроста у інтэрнэце заўважыць мяжу літаратурнага твору, вылучыць пэўную адзінку маўленьня – тэкст, прызначаны для рэдагаваньня, версткі і друку. У кнігарнях зьяўляюцца новыя кнігі, у газетах і часопісах – новыя творы, і цяжка аспрэчыць сумнае пытаньне: “а што цікавага зьявілася ў інтэрнэце, чаго не было на паперы?” – таму што яно не патрабуе адказу.

чытаць 32 камэнтары, вэрсiя для друку