• Літаратурныя пол і ўзрост | лiтaрa.net

• лiтaрa.net | тэорыя |
Літаратурныя пол і ўзрост
Аліса Бізяева, 30 кастрычнiка 2002

Спадар Аркуш на адным з форумаў Літары прызнаўся неасьцярожна: “Увогуле не люблю жаночую прозу”.

Як раз падчас таго, як Дон, сабака-ахоўнік беларускай літаратуры, самааддана кідаўся на ўдзельніц гутаркі: “…пісаць "у Роўды слабая аповесьць" без аргумэнтаў — горш за мат і абразы прыватных маленькіх самалюбстваў наведнікаў гэтых кулюараў (у тым ліку і майго)”. Не спрачаюся, але чаму тады Аркушавае выказваньне засталося па за ўвагай. Можа яму даруецца такое абагульненьне таму, што ён мужчына? Як увогуле можна аргумэнтаваць такі выпад у бок усіх твораў, напісаных жанчынамі, і тых, якія яшчэ будуць напісаныя, нават яшчэ не народжанымі жанчынамі. А па аналёгіі зь дзіцячай літаратурай, жаночая – гэта проза, напісаная для жанчын. Дык што ня любіць спадар Аркуш і пры чым тут аповесьць Марыі Роўды?

Ці падзяляецца літаратура на жаночую і мужчынскую? Выглядае на тое, што ёсьць проста літаратура, а ёсьць яшчэ нейкая “жаночая проза”. Ёсьць дэтэктыў, ёсьць інтэлектуальная проза, ёсьць экспэрымэнтальная, філязофская… ды яшчэ шмат якая. І жаночая. Пісьменьнік (ня важна якога полу) піша літаратурны твор, але толькі жанчына можа напісаць тое, што потым называюць “жаночай прозай”. Значыцца, у гэтай сваёй здольнасьці яна больш здатная за мужчыну.

Некаторыя мужчыны ня могуць чытаць ці ня любяць чытаць літаратуру, напісаную жанчынай, закідваючы гэта ў вялізны сьметнік з надпісам “жаночая проза”. І ў гэтым непаўнавартаснасьць некаторых мужчынаў.

Ці ёсьць у нас падставы адрозьніваць літаратуру па палавой прыкмеце аўтара, які яе стварыў. Чаму б не? Вядома, што мужчына і жанчына розныя ня толькі зьнешне, але й псіхалягічна. І пра гэта можна гаварыць, не саромеючыся сваёй прыналежнасьці да аднаго з палоў. Адкуль сорам? Як усьвядомеўшы сваю вонкавую розьніцу дзеці пачынаюць хаваць свае цела, так і дарослыя людзі , блытаючы псіхалёгію й сацыяльную ролю, выступаюць за аднолькавасьць замест таго, каб каштаваць адметнасьць.

Жанчына – муза, мужчына творца. Мужчына летуценьнік у творчасьці, жанчына – практык. Жанчына піша, як плача, мужчына – нібыта пяе. Мужчына хваліцца, жанчына скардзіцца. Колькі яшчэ супярэчлівасьцяў можна вынайсьці?

У жаночай літаратуры – маецца, напісанай жанчынай – ёсьць засяроджанасьць на сябе. У мужчынскай – больш адкрытыя да праблемаў глябальных думкі. Мужчына шукае сябе ў сьвеце, жанчана – сябе ў сябе ці сябе ў іншым.

Самая лепшая форма выяўленьня для жанчыны – ліст ці проста адрасны твор. Жанчына часьцей адчувае сябе вінаватай і таму лепшая ўзнагарода за адказнасьць – каб нехта выслухаў яе споведзь, паспачуваў. Ёй, як дзіцяці трэ паплакаць на чыім-небудзь плячы й тады ўсё пройдзе, тады праходзіць такое, чаго ніводны мучына ня мог бы перажыць, калі б давялося. Наяўны ці ўяўны субяседнік заўсёды прысутнічае ў жаночых творах. Чытач ня проста назіральнік, ён персанаж назіральніка – і таму ў жаночых творах вельмі важна адчуць эфект прысутнасьці.

У пісьменьнікаў-пачаткоўцаў любога полу больш заўважная засяроджанасьць на сябе. Са сталеньнем таленту мастак ці пісьменьнік далей адмяжоўваецца ад сябе, ад унутранага маналёгу пераходзіць да дыялёгу са сьветам і акаленьнем.

Споведы, дзёньнікі й аўтабіяграфічныя творы пішуцца ў маладосьці. Гэта выпрабаваньне пяра й збор жыцьцёвага матэрыялу, спроба занатаваць і працягнуць жыцьцё ўласных пачуцьцяў. Пазьней творца стамляецца ад самакапаньня й становіцца больш уважлівым да астатняга сусьвету, але старанна хавае ў рэмінісцэнцыях асабістыя пачуцьці.

Жанчына ў літаратуры – гэта дзяцінства чалавека.

Мэмуары цягне пісаць, калі шмат пражыта. Гэта зусім ня тое, што аўтабіяграфічнасьць у маладосьці, якая ўзьнікае ад імпрэсіяністычнага жаданьня ўхапіць свае пачуцьце ў развіцьці, пад час нараджэньня й затуханьня – гэта зусім іншае. У аўтабіяграфічных творах пішацца цяперашні момант, у мэмуарах – падзеі мінулага, такія, якімі яны падаюцца зараз, вытлумачаныя досьведам гадоў. Маладосьць перадстае перад судом сталасьці ў сьвядомасьці аднаго й таго ж чалавека. І ён судзіць сам сябе, як іншага, і распавядае сваю гісторыю, як гісторыю іншага й глядзіць на сябе, нібыта праз шкло цягніка, не заўважаючы, што глядзіць у люстра. Піша ўжо не знутры сябе, як у маладосьці, а звонку пра сябе.

Мужчына ў літаратуры – гэта сталасьць.