• Літаратурны хірург Ільля Сін | лiтaрa.net

• лiтaрa.net | рэцэнзii |
Літаратурны хірург Ільля Сін
Аліса Бізяева, 13 жнiўня 2002

Ільля Сін. Нуль. Другі фронт мастацтваў. Рунь. 2002

Назва “Нуль”, вокладка з намаляваным эмбрыёнам і сапраўдным вострым цьвіком, нобэлеўская лекцыя замест уступа – гэта тое, што злучае друкаваны збор твораў з перформанснай дзейнасьцю Ільлі Сіна. І нават больш, чым самі апісаньні і тэксты мастацкіх выступаў. Тут яны ўяўляюць сабой такія ж самыя творы, як усе астатнія.

Пэрформансы Тэатра псыхічнае неўраўнаважанасьці, дзе самым актыўным неўраўнаважаным быў Ільля Сін, запомніліся мне ня толькі як відовішчныя, але заўсёды цікавыя ў сваім тэкставым увасабленьні. Актары размаўлялі на сваёй асабістай мове, і сэнс гутарак пераказваўся ў выглядзе маніфэстаў.

Цялесная і паталягічная стылістыка гэтых пэрформансаў разьвіваецца ў кнізе. Проза Ільлі Сіна падобная на сшытак студэнта-вычварэнца мэдычнага ўнівэрсытэту, які ад бяссоньня й звышнармаванага сядзеньня ў анатамічцы сьніць кашмары. За інтарэс да вантробаў чалавека і грамадзтва Сіна можна было б назваць “літаратурным хірургам” , але, пазбаўляючы сваіх пакалечаных герояў шанцу на ачуньваньне, Сін сам сабе пакідае толькі ролю паталягаанатама-аматара, занятага ажыўленьнем муміяў, замест таго, каб ратаваць ад сьмерці жывых людзей: “Найбольш адметнай забавай 198-га дня карнавалу стала небезьвядомая ў народзе гульня ў каменныя дроцікі. Адмыслова дзеля гэтага на гарадзкім сьметніку былі знойдзеныя некалькі дзясяткаў мумій, адрузлых, зьмяклых і непрыгожых. Дзякуючы плённым высілкам нашых хірургаў, неўзабаве іх удалося ажывіць, адразу пасьля чаго яны былі праінструктаваныя адносна ўласнае ролі ў вечаровых забавах”.

У Сіна ажываюць і жывуць істоты, пра якіх ніколі гэтага не падумаеш: “Парцалянавыя словы зь цюканьнем падалі на падлогу, ажывалі і пераўтвараліся ў вялікіх сьлімакоў, надзеленых крылцамі дыстыляванай ваўчынай радасьці”. А тое, што павінна быць жывым – мёртвае. Замест людзей дзейнічаюць штучныя часткі штучных людзей, муміі і трупы. Асабліва ўражвае эпізод кнігі, дзе штучным галовам … чалавека вырываюць языкі, каб яны не перагаворваліся.

Калі істоты ў выглядзе людзей дзейнічаюць як жывыя, пра гэта ўвогуле чытаць немагчыма (я ня ведаю, ці вытрымаў бы такое аўтар “Голага сьняданку” Ўільям Бароўз). Назва твору “Карнавал на вуліцы Гадраўлічнай” сьведчыць пра тое, што там усё павінна быць наадварот. У творы алюзійная назва гульні “Утапі брата свайго” пабудаваная падобным шляхам ад запаведзі “Палюбі блізкага свайго”. Але некаторыя элемэнты пазнаюцца як прамыя (а не адваротныя) мэтафары сапраўдных рысаў жорсткага чалавечага грамадзтва. І таму ад адчуваньня страху пазбавіцца немагчыма.

Напрыканцы мы даведваемся, што Ільля Сін памёр, і гэта своеасаблівае тлумачэньне: яго героі дзейнічаюць толькі таму, што знаходзяцца зь ім па адзін бок мяжы, якая аддзяляе жывых і нябожчыкаў. Ёсьць у тэксце і яшчэ адно тлумачэньне: дзіўныя Сінавыя крытэры адрозьненьня жывых людзей і памерлых, згодна зь якімі не жывыя ўжо:
1. жанчыны (таму што у іх няма эрэкцыі),
2. дзеці, таму што яны какаюць у падгузьнік
3. поп-зоркі з пафарбаванымі на сіні колер вуснамі
4. абыякавыя да жыцьця і працы, а таксама пафігісты, таму што іх анічога не цікавіць.

Ільля Сін прадстаўляе сваю работу як “першы ў гісторыі беларускай літаратуры дапаможнік па вырошчваньні і гадаваньні ўнутраных кактусаў”. Нобэлеўская лекцыя на пачатку кнігі гаворыць ці то пра амбіцыйнасьць аўтара, ці то пра агульную тэндэнцыю да самазахапленьня маладых беларускіх літаратараў, якія ўсьвядомілі, што пакуль сам сябе не прапіарыш, ніхто гэтага ня зробіць.

«…Брутальнае лiтаральна перайначыла дасюль татальна цнатлiвую беларускую лiтаратуру,» – зазначае Валянцін Акудовіч (Уводзіны ў новую літаратурную сытуацыю. Частка 2. Фрагмэнты №8). Кніга Сіна “Нуль” падліла алею ў вогнішча раскаванасьці беларускай літаратуры. Няшмат беларускіх твораў, напісаных апошнім часам, выклікаюць пачуцьці непрадказальнасьці і зьдзіўленьня. А тут яны ёсьць.