• Віленскі слоўнік 1861 г.: забытая крыніца беларушчыны. | лiтaрa.net

Вiтаю, дружа!

Вершы са збору “Марыя S.”
18 красавiка 2007 /лiтаратура/

Віктар Сямашка

“Кроў Сусвету”, Менск, 1996
12 студзеня 2007 /лiтаратура/

Валерыя Кустава

Адметнасць шляху ў апраметную для беларуса
12 студзеня 2007 /iнтэрвiю/

Валерыя Кустава

Дзень Дз
4 лiстапада 2006 /няшчырасьць/

Маnn Kurt

Зацірка
29 кастрычнiка 2006 /няшчырасьць/

Маnn Kurt

• Адам Глобус [e,ф,8]
• Аксана Бязьлепкіна [e,2]
• Алесь Аркуш [i,e,ф,6]
• Алесь Разанаў [1]
• Аляксей Бацюкоў [e,2]
• Аліса Бізяева [i,e,ф,17]
• Андранік Антанян [i,e]
• Андрэй Дынько [i,e,ф,3]
• Андрэй Курэйчык [i,e]
• Андрэй Хадановіч [i,e,ф,12]
• Валерыя Кустава [i,e,2]
• Валянцiн Акудовiч [i,e,ф,1]
• Вольга Караткевіч [i,e]
• Віктар Сьлінко [2]
• Віктар Сямашка [i,e,1]
• Вінцэсь Мудроў [i,e,ф]
• Ганна Гершвін [e,1]
• Ганна Кiслiцына [i,e,ф,7]
• Зьміцер Арцюх [e,1]
• Зьміцер Бартосік [i,e,ф]
• Зьміцер Вішнёў [i,e,ф,3]
• Зьміцер Дзядзенка [e,1]
• Людка Сільнова [1]
• Людміла Рублеўская [i,e]
• Лявон Вашко [4]
• Лявон Вольскі [i,e]
• Лявон Юрэвiч [i,e,ф,2]
• Маnn Kurt [i,e,ф,14]
• Макс Шчур [e,2]
• Марыя Мартысевіч [i,e,2]
• Мікола Папека [i,e,1]
• Міра Лукша [i,e,1]
• Павал Сьвярдлоў [i,e,1]
• Павел Абрамовiч [i,e,3]
• Павел Надольскi [i,e]
• Палівач [e]
• Пятро Васючэнка [1]
• Севярын Квяткоўскі [i,e]
• Серж Мiнскевiч [i,e,ф,1]
• Славамір Адамовіч [1]
• Сяргей Астравец [i,e,1]
• Сяргей Сматрычэнка [e,1]
• Сяргей Шыдлоўскі [i,e,ф,1]
• Тацяна Сьлінка [e,ф]
• Уладзімер Арлоў [i,ф,1]
• Усевалад Гарачка [e,2]
• Францiш Богуш [e,1]
• Цiна Клыкоўская [e,1]
• Юрась Барысевіч [e,1]
• Юры Гумянюк [i]
• Ігар Бабкоў [e,7]
• Ігар Сiдарук [i,e]
• Ўжо ня дзевачка... [i,e,ф,1]
• Ільля Сін [i,e]
• Інэса Кур`ян [e]
• Ірына Хадарэнка [i,e,ф]

i - толькi iнфармацыя
е - ёсьць email
ф - ёсьць фота
лiчба - колькасьць матэрыялаў зьвязаных з аўтарам

Віленскі слоўнік 1861 г.: забытая крыніца беларушчыны.

Маnn Kurt, 10 траўня 2003

слоўнік змяшчаў больш за 110 тыс. "гнёздаў", у тым ліку шмат "віленскіх" рэгіяналізмаў: "бульба", "кіпяток", "клабук"…

Dialekt Wileńszczyzny (pólnocnokresowy) powstał poprzez nałożenie języka polskiego na podłoże „białoruskie splecione z litewskim". W fonetyce zachodzi utożsamienie dawnego e pochylonego z i, y, np. naliwka, kobita, srybro, piróg. Wyraźne jest - odmienne niż w polszczyźnie ogólnej - traktowanie samogłosek o-ó
formy z o są wynikiem oddziaływania białoruszczyzny, natomiast z ó - zwykle są rezultatem hiperpoprawności (unikania cechy uznanej za „gorszą" nawet w tych wypadkach, kiedy jej pojawienie się jest zgodne z normą), np. miód, mroź, soi, mój, zrób, ogródek, dwóch; bezpowrotnie, słowny, zdrowszy, mogłem, wojsko.
Samogłoski nosowe wymawiane są różnie, np. piechoto, myślo; chcem, z naukom. Wyrazy saręka, małźąka, nic
mające etymologicznej samogłoski nosowej, uzyskują nosowość w wymowie. Charakterystyczne jest tzw. akanie (nie akcentowane o wymawiane jest jak a] -skowronek, potylica, pieczywa 'pieczywo'.

W wymowie spółgłosek najbardziej charakterystyczne jest „nie dość miękkie" (niepełna palatalność) wymawianie zamiast ogólnopolskich ś, ź, ć, dź - s', z', c', dz’ – s’edzi, z’ ima, c’ichy, milos’c’. Po tej cesze łatwo poznać można mieszkańca Wileńszczyzny. Miękko wymawiane jest l we wszystkich pozycjach, np. l'as, 1'ato. Ch wymawiane jest miękko (na wzór białoruski), np. chitry, chiba, marchiew. Często spotyka się twardą wymowę ń, np. łacinski, słonce, pomalenku, Minsk. Z drugiej zaś strony nierzadka jest „wtórna palatalność", czyli miękczenie spółgłosek, nie będących miękkimi w polszczyźnie ogólnej - za widnia, z rania, więdlina. W niektórych postaciach wyrazowych brak jest joty, np. pódż, przymo-wać, co czasem jest zachowaniem formy archaicznej, jak np. w trybie rozkazującym dotkni, zdejimi, pojdzi.

W 1861 r. w Wilnie wydany został Słownik języka polskiego, zwany wileńskim. Zawierał około 110 tys. haseł, w tym wiele regionalizmów wileńskich, programowo włączonych do słownika, np.bulba 'ziemniak', kozykać 'łaskotać, łechtać', kłobuk "kapica mnisza ruska" kipiątek 'wrzątek'.

(З кнігі Ганны Дамброўскай “Język Polski”)

Аўтарамі легендарнага слоўніку, які чамусьці ніколі не цікавіў шчырае айчыннае мовазнаўства, былі Аляксандр Здановіч, Міхал Богуш Шышка, Януары Філіповіч, Валерыян Тамашэвіч, Фларыян Чэпеліньскі і Вінцэнты Каратынскі. Апошні (сакратар Сыракомлі) вядомы ў пазнейшыя часы як беларускі паэт.

Паміж пальшчызнай віленскага слоўніку 1861 г. і беларушчынай Чачота, Сыракомлі, Дуніна-Марцінкевіча, Баршчэўскага, Багушэвіча, Ельскага цяжка правесці акрэсленую мяжу. Розніца толькі ў ступені акцэнтаванасці краёвага патрыятызму, асэнсаванні разыходжання гістарычных шляхоў з Каронай – хаця яўных “здраднікаў агульнапольскай справы” сярод іх не знойдзеш.

Здаецца, ніколі больш у гісторыі малаакрэслены ліцвінізм не стаяў так блізка да беларускасці, як перад нешчаслівым паўстаннем 1863 г. Аб’ектыўна гэтае авантурнае паўстанне, накінутае патрыётам краю варшаўскімі эмісарамі, якія ў сваю чаргу легкадумна спакусіліся на абяцанні “ліберальнай Еўропы”, у першую чаргу Францыі, што яна дапаможа палякам вайсковай інтэрвенцыяй, як толькі паўстанне пачнецца, не мела нават тэарэтычных шанцаў на перамогу. Наўрад ці імперскія ўлады маглі б выдумаць што-небудзь больш шкоднае для апазіцыі бізантыйска-ардынскаму дэспатызму, чым справакаваць 1863 г.

Кананічным сярод адраджэнцаў з’яўляецца меркаванне, што паражэнне паўстання “дапамагло аформіцца беларускай нацыянальнай ідэі”. Няма нічога больш далёкага ад ісціны. Менавіта паражэнне паўстання, мураўёўскія рэпрэсіі, рэзка ўзросшы сацыяльны антаганізм амаль сцёрлі тыя адрозненні паміж ліцвінскай і польскай свядомасцю, якія паспелі назапасіцца за дзесяцігоддзі, што прайшлі пасля падзелаў Рэчы Паспалітай. Але стандартная пальшчызна ад паражэння пацярпела значна менш.

Сама па сабе рэформа 1861 г. не несла смяротнай пагрозы існаванню каталіцкай пра-еўрапейскай меншасці ў “Паўночна-Заходнім Краі”. Наадварот, яно давала ім шанц пашырыць свой эканамічны і культурны ўплыў, перанёсшы яго ў урбанізаваныя, больш інтэлектуальна прасунутыя асяродкі. Уплыў “пана-прыгнятальніка” на селяніна быў мінімальным, таму што два сусветы амаль ніяк не кантактавалі памж сабой. Вузасць сацыяльнай базы прыхільнікаў заходнееўрапейскай цывілізацыі ў краі выдатна досыць добра ўсведамлялася думаючай часткай ліцвінаў.

Распаўсюджаным стэрэатыпам, што ўся шляхта імкнулася захаваць старыя феадальныя парадкі, супярэчыць ужо той факт, што менавіта шляхта заходніх губерняў настойліва ставіла перад царскім урадам пытанне пра асабістае вызваленне сялянаў. Безумоўна, было нямала і “дзікіх абшарнікаў”, якія прызвычаіліся да збірання рэнты і не мелі ахвоты займацца прамысловасцю ды гандлем. Але не яны вызначалі атмасферу ў краі ў канцы 1850-х – напачатку 1860-х гг. Фактычна менавіта шляхта імкнулася стаць у краі асновай фармавання нацыянальнай буржуазіі. Але паўстанне перакрэсліла гэтыя надзеі.

Неяк містычным чынам супала, што найбольш таленавітыя пісьменнікі краю, якія шмат у чым сфармавалі ягоны “вобразны шэраг” сярэдзіны ХІХ ст., Ігнацы Ходзька і Уладзіслаў Сыракомля, памерлі неўзабаве пасля выдання віленскага слоўніка (у 1861 і 1862 гг.). А пасля паўстання слоўнік быў ужо нікому непатрэбны.

У выніку афармлення беларускай ідэі давялося чакаць яшчэ чатыры дзесяцігоддзі, прычым гэтае афармленне – ізноў жахлівае няшчасце! – адбылося ўжо на глебе наймаднейшага (і адпаведна найідыёцкага) інтэлектуальнага трэнду канца ХІХ-пач. ХХ ст. – марксізму. Да пачатку ХХ ст. нікому з тых, хто спрабаваў сфармуляваць беларускую нацыянальную ідэялогію, як бы моцна яны не спачувалі эканамічным цяжкасцям неадукаванага селяніна, не прыходзіла ў галаву дамагацца татальнай экспрапрыяцыі ўласнасці, усталявання поўнага дзяржаўнага кантролю над усімі бакамі жыцця і вынішчэння культурных здабыткаў некалькіх стагоддзяў, якія шчыльна звязалі край паміж Нёманам і Дзвіной з Заходняй Еўропай.

Слоўнікі жывой мовы адлюстроўваюць не толькі амбіцыі інтэлектуалаў, што іх складаюць, але (і ў гэтым іх галоўная вартасць!) і рэаліі жыцця народу, што гэтай мовай карыстаюцца. Катастрофа 1863-64 гг. паклала пачатак доўгай серыі катастрофаў, якія ў выніку сцёрлі якія-кольвечы сляды колішняй належнасці краю да Еўропы. Віленскі слоўнік польскай мовы 1861 г. і слоўнік беларускай мовы Насовіча 1870 г. не так моцна адрозніваюцца паміж сабой, як любы з іх ад любога са слоўнікаў рускай мовы. Прынамсі, у сэнсе лексікі. Але ў сваіх цывілізацыйных памкненнях яны адрозніваюцца кардынальна.

Патрыётам краю належыць адкрыць для сябе віленскі слоўнік, прозу Ігнацыя Ходзькі, дзённікі Габрыэлі Пузынінай і ўвогуле сапраўдную карціну жыцця ў дамураўёўскай Літве, да непазнавальнасці скажоную Караткевічавымі “Каласамі…”

чытаць 11 камэнтараў, вэрсiя для друку